Zamek w Olsztynie (k.Częstochowy) – Szlak Orlich Gniazd

Jest to zamek najbliższy mojemu sercu, ponieważ jest położony blisko Częstochowy, z której pochodzę. To oznacza, że w dzieciństwie bywałem na nim najczęściej i w pewnym sensie to ten zamek jest odpowiedzialny za moją pasję do historii. Pewnie już się domyślasz, że moim zdaniem zdecydowanie warto zobaczyć to miejsce chociaż raz w życiu!

Dzisiaj powracamy do serii o zamkach. Ostatnio pisaliśmy o Zamku Picza w Smoleniu. Dzisiaj na tapet wjeżdża kolejny zamek ze Szlaku Orlich Gniazd.  Mowa o zamku w miejscowości Olsztyn, która jeszcze do niedawna nosiła nazwę Olsztyn koło Częstochowy, a są już pomysły, aby miejscowość nazywała się Olsztyn Jurajski.

Zwiedzanie zamku w Olsztynie k. Częstochowy

Teren zamku jest bardzo duży, więc po przekroczeniu kas biletowych można spędzić tam naprawdę dużo czasu. Jeżeli nie na samym zwiedzaniu, to na tym, żeby posparcerować po wzniesieniach lub spokojnie usiąść, odpocząć i popodziwiać widoki. A te są naprawdę wyjątkowe, zwłaszcza widok na Sokole Góry. Są one oddalone o około 2 km od samego zamku i są świetnym pomysłem na szlak pieszy, rowerowy lub na spacery z psem.

Z samego zamku można szybko dojść na dwie sąsiadujące góry, Biakło (20-30 min spacerem) oraz Towarne (50 min spacerem), które, chociaż nie są zapierające dech w piersiach to stanowią ciekawe uzupełnienie wycieczki dla okolicy i są bardzo charakterystyczne dla Jury Krakowsko-Częstochowskiej.

Pod głównym wejściem na teren zamku znajdziemy promenadę, przy której można znaleźć kilka restauracji oraz sklepy z pamiątkami. Jest to dość ruchliwe miejsce, więc zawsze znajdziemy jakiś punkt gastronomiczny, w którym będziemy mogli coś zjeść.

W okresie letnim ze względu na atrakcyjność szlaku możemy spotkać tu wielu motocyklistów oraz rowerzystów. 

Ile kosztuje wstęp na zamek w Olsztynie?

Wejście na teren zamku jest płatne (wg. strony zamku na grudzień 2024):

• Dorośli: 10 zł
• Młodzież ucząca się, emeryci i renciści: 6 zł
• Dzieci do lat 7: wstęp wolny
• Wejście na wieże starościańska: Dorośli 5 zł 
• Dzieci i młodzież ucząca się : 3 zł

W sezonie koszt wejścia na wieżę wynosi:

• Dorośli: 15 złotych
• Młodzież ucząca się, emeryci i renciści: 10 zł
• Dzieci do 7 lat: wstęp wolny

Zwiedzanie odrestaurowanej wieży studziennej w okresie jesienno-zimowym (od 1.11 do 1.04) jest czynne tylko w soboty i niedziele oraz po indywidualnym uzgodnieniu. Poza wieżą zamek jest czynny cały rok, w godzinach od 9-19.

Zamek w Olsztynie koło Częstochowy – gdzie parkować?

Przy kościele rzymskokatolickim pw. św. Jana Chrzciciela, który mieści się bezpośrednio pod zamkiem znajduje się płatny parking. Cena to 10 zł. Teoretycznie można też poszukać miejsca w centrum Olsztyna, ale to graniczy z cudem, więc radzimy zapłacić tę kwotę.

Opcjonalnie można zatrzymać się na prowizorycznym (darmowym) parkingu pod górą Biakło i po zwiedzeniu góry, przespacerować się na zamek. 

Czy na zamek w Olsztynie k. Częstochowy można wejść z psem?

Jest możliwość wejścia z psem na teren zamku, z wyjątkiem wieży studziennej. Czworonogi wchodzą na teren bezpłatnie. Pies musi jednak mieć kaganiec i być na smyczy – to szczególnie ważne ze względu na liczne wzniesienia, z których zwierzak może spaść. Warto mieć również na uwadze wypas owiec na terenie zamku.

Historia zamku i położenie

Zamek leży w województwie śląskim w powiecie częstochowskim w miejscowości Olsztyn, który znajduje się w jednym z najbardziej malowniczych regionów Polski: na Jurze Krakowsko-Częstochowskiej. Zamek był wybudowany w ramach systemu Orlich Gniazd i był jednym z ważniejszych ośrodków obronnych północno-zachodniej Małopolski, tuż przy granicy śląskiej.

Pierwsze wzmianki o zamku pochodzą z 1306 roku(!), znajdujemy je w dokumentach z procesu sądowego pomiędzy biskupem krakowskim Jakubem Muskatą a arcybiskupem gnieźnieńskim Jakubem Świnką. Współczesne badania, dowodzą, że zamek istniał już w drugiej połowie XIII wieku.

Rozbudowa zamku i zmiana właścicieli

Zamek był rozbudowywany stopniowo, a największej rozbudowy dokonał Kazimierz Wielki w II poł XIV wieku. Największe zmiany przeszła strażnica. W tym okresie podobno zmarł śmiercią głodową niejaki Maćko Borowic, który był skazany za spiskowanie przeciwko królowi. Było to tym straszniejsze, że jego męka trwała (podobno) aż 40 dni. Według legendy jego jęki i dźwięk łańcuchów słychać w nocy po dziś. Osobiście nigdy nie słyszałem takich dźwięków, ale wolałbym się o nich nie przekonywać. 

Po śmierci ostatniego króla z dynastii Piastów, Ludwik Węgierski przekazał zamek w Olsztynie Władysławowi Opolczykowi za popieranie jego dynastycznych planów. W 1391 r., po tygodniowym oblężeniu prowadzonym przez Spytka z Melsztyna na rozkaz Władysława Jagiełły, zamek wrócił do korony polskiej.

W XV wieku powstał tzw. zamek dolny, który był prawdopodobnie rozbudowywany w kolejnym stuleciu. Zamek pełnił nadal funkcje obronne, zwłaszcza przed atakami, książąt śląskich. Choć zamek był wielokrotnie przebudowywany, nie znamy jego dokładnego wyglądu z tamtego okresu. Przebudowy były spowodowane osuwaniem się skał na który stoi zamek.

W roku 1545 na zamku przebywał nawet król Zygmunt August. Samo miasto Olsztyn nie rozwinęło się, mimo istotnego miejsca na obronnej mapie Polski, ze względu na dalekie położenie od głównych tras handlowych.

Obrona zamku, podstęp i… Aleksander Fredro

W 1587 roku miało miejsce kolejne znaczące wydarzenie w historii zamku: obrona przez wojskami Maksymiliana III Habsburga, który pretendował do tronu Rzeczpospolitej Obojga Narodów. Podczas obrony dowódcą był starosta Kasper Karliński.

Wojska austriackie Maksymiliana porwały syna starosty z piastunką i wystawiły ich pod zamkiem na pierwszą linię. Celem miało być złamanie morale obrońców oraz wymuszenie poddania zamku przez starostę. Obrana się powiodła, niestety syn starosty nie przeżył. Wydarzenia te zostały opisane w dramacie Aleksandra Fredry „Obrona Olsztyna”. Po oblężeniu, które bardzo wpłynęło na stan zamku, rozpoczęła się odbudowa, którą kierował kolejny starosta Joachim Ocieski.  Po jego śmierci zamek zaczął popadać w ruinę. 

Kolejnym starostą był Mikołaj Wolski, który nie dbał o stan zamku, a jak podają źródła, w 1631 roku zamek był już w złym stanie. Można powiedzieć, że stan zamku trochę odzwierciedlał stan Rzeczpospolitej. Wraz ze stopniowym upadkiem państwa upadały też jego zamki.

Oblężenie zamku podczas potopu szwedzkiego

W 1655 roku podczas potopu szwedzkiego zamek był oblegany przez szwedzką armię. Po krótkim oblężeniu upadł i został zrabowany. Po tych wydarzeniach podjęto jeszcze jedną próbę odbudowy, od której jednak szybko odstąpiono. Po pierwsze ze względu na duże koszty, a po drugie ze względu na rozwój artylerii i brak sensu inwestowania – zamki starego typu straciły walory obronne.

Na początku XVIII wieku rozpoczęto rozbudowę kościoła, którego budulec częściowo pobierano z ruin zamku. W kolejnym stuleciu okoliczni chłopi zaczęli robić to samo w celu rozbudowy domostw. To jeszcze bardziej wpłynęło na stan już wtedy zrujnowanego zamku.

Zamek współcześnie: prace archeologiczne i odkrycia

Obecnie najciekawszymi elementami zamku są stołp, kwadratowa wieża, zwana starościańską (na którą można wejść), fragmenty murów oraz budynków gospodarczych. W ostatnich latach w ramach prac archeologicznych odkopano pozostałości po kuźni oraz ślady dymiarek. W jaskiniach pod zamkiem znaleziono w ostatnim czasie kilkaset narzędzi kamiennych używanych przez neandertalczyków. To stanowi kolejny interesujący element w historii tego miejsca.

Dzięki wykonywanym w ostatnich latach pracom archeologicznym odkopano studnie oraz wybudowano dwie sale, w której jest prezentowana historia zamku i regionu. Wystawa została otwarta w 2024 roku więc jest to dość świeży temat i sama wystawa na pewno będzie ubogacana wraz z upływem czasu.

Plusy i minusy zamku w Olsztynie k. Częstochowy

Plusy:
+ Zdecydowanie ładny widok i piękna okolica
+ Wygodny dojazd
+ Dużo punktów gastronomicznych
+ Położenie zamku na szlakach pieszych i rowerowych
+ Dosyć duży teren, na którym można posiedzieć i odpocząć
+ Możliwość wejścia z psem na teren zamku
+ Położenie blisko tzw. Gierkówki

Minusy:
– Płatny parking, który znajduje się pod zamkiem
– Stosunkowo drogie bilety, jeśli chcemy zwiedzić wszystko
– Zamek może być trudny do zwiedzenia dla osób, które mają problemy z poruszaniem się, ze względu na dosyć górzyste położenie zamku. 

Ciekawostki o zamku w Olsztynie (koło Częstochowy)

W okolicy zamku kręcono sceny do filmu Rękopis znaleziony w Saragossie w reżyserii Wojciecha Hasa oraz początkowe i końcowe sceny Demonów wojny według Goi w reżyserii Władysława Pasikowskiego.

Czy warto zwiedzić zamek w Olsztynie?

Odpowiedź brzmi: zdecydowanie tak! Mówię to nie tylko dlatego, że jest to tak ważny dla mnie zamek, ale przede wszystkim ze względu na jego położenie, historię i wygląd. Jest to fantastyczna podróż do czasów świetności państwa polskiego, która umiejscowiona jest w tak charakterystycznym regionie Polski. Dlatego niezależnie czy podróżujecie rowerem, czy samochodem, warto jest nadrobić kilka czy kilkanaście km, żeby zobaczyć zamek. To także znakomita alternatywa dla bardziej obleganych kierunków – polecamy ją osobom, które nie lubią tłoku i/lub podróżują z psem.

FAQ

1. Co zobaczyć w Olsztynie koło Częstochowy i okolicy?

Warto wybrać się na pieszą wycieczką w sąsiednie Sokole Góry, Góry Towarne, Gorę Biakło oraz do Kamieniołomu Kielniki. Pod samym zamkiem znajduje się barokowy kościół pw. św. Jana Chrzciciela, wybudowany na początku XVIII wieku. Ciekawym miejscem jest także zabytkowy drewniany spichlerz zbożowy z 1783 roku, w którym obecnie mieści się restauracja Spichlerz (ul. Kazimierza Wielkiego 2).

2. Kto mieszkał na zamku w Olsztynie k. Częstochowy?

Zamek w Olsztynie był budowlą obronną, a nie stricte mieszkalną. Wiadomo jednak, że po śmierci Kazimierza Wielkiego zamek otrzymał Władysław Opolski, za popieranie planów dynastycznych Ludwika Węgierskiego. W 1391 po udanym oblężeniu, powrócił do korony Polskiej. W 1587 roku na zamku przebywał Kasper Karliński, który dowodził obroną przed wojskami Maksymiliana Habsburga. Po oblężeniu, które bardzo wpłynęło na stan zamku, rozpoczęła się odbudowa, którą kierował kolejny starosta Joachim Ocieski. Po jego śmierci zamek zaczął popadać w ruinę. Kolejnym starostą był Mikołaj Wolski – od 1613 roku.